Zasady organizacji i przeprowadzania sprawdzianu i egzaminów regulują: m.in. - ustawa z 7 września 1991 roku o systemie oświaty ( art. 9a, 9c, 9d); - rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych ( Dz. U. z 2007r. Nr 83, poz. 562 z późn. zm.).

Z dniem 1 września 2009 r. weszła w życie nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2009 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz. U. Nr 83, poz. 562, z późn. zm.), zgodnie z którą od roku szkolnego 2009/2010 absolwent szkoły ponadgimnazjalnej przestępujący do egzaminu maturalnego ma prawo wybrać do 6 przedmiotów dodatkowych ( dotychczas mógł wybrać do 3 przedmiotów dodatkowych). 

Sprawdzian jest powszechny i obowiązkowy, co oznacza, że muszą do niego przystąpić wszyscy uczniowie i słuchacze szkół podstawowych dla dorosłych.

Przystąpienie do sprawdzianu jest jednym z warunków ukończenia szkoły podstawowej. Wynik sprawdzianu nie ma wpływu na ukończenie szkoły podstawowej.

Do sprawdzianu nie przystępują uczniowie z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym. Na sprawdzianie badany i oceniany jest poziom osiągnięć uczniów w pięciu obszarach umiejętności:
- czytania
- pisania,
- rozumowania,
- korzystania z informacji,
- wykorzystywania wiedzy w praktyce.

Sprawdzian i egzamin gimnazjalny w szkołach dla dzieci i młodzieży przeprowadza się w kwietniu, w terminie ustalonym przez dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. We wszystkich szkołach w całej Polsce odbywają  się one w tym samym dniu i o tej samej godzinie. Informacja o terminie sprawdzianu zamieszczana jest na stronie  Centralnej Komisji Egzaminacyjnej www.cke.edu.pl i okręgowych komisji egzaminacyjnych. www.oke.gda.pl; www.oke.jaw.pl; www.oke.krakow.pl; www.oke.lomza.com.pl; www.oke.lodz.pl; www.oke.poznan.pl; www.oke.wroc.pl; www.oke.waw.pl

Dla uczniów, którzy z przyczyn losowych lub zdrowotnych nie mogli przystąpić do sprawdzianu  lub egzaminu gimnazjalnego w ustalonym terminie w kwietniu, Dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej wyznacza dodatkowy termin sprawdzianu.

Sprawdzian organizują i przeprowadzają okręgowe komisje egzaminacyjne zazwyczaj w macierzystej szkole ucznia /słuchacza/. Sprawdzian trwa 60 minut, a dla uczniów z dysfunkcjami czas trwania sprawdzianu może być przedłużony nie więcej niż 30minut. Maksymalnie ze sprawdzianu uczeń może uzyskać 40 punktów. Każdy uczeń otrzymuje od okręgowej komisji egzaminacyjnej zaświadczenie o szczegółowych wynikach sprawdzianu przeprowadzanego w ostatnim roku nauki w szkole podstawowej. 10 kwietnia 2002 roku został po raz pierwszy przeprowadzony ogólnopolski sprawdzian dla uczniów kończących szkołę podstawową.

Sprawdzian na zakończenie szkoły podstawowej jest diagnozą, w jakim stopniu uczeń opanował wiedzę i umiejętności pozwalające na rozumienie otaczającej go rzeczywistości oraz czy jest przygotowany do edukacji w gimnazjum. Diagnoza ta  dostarcza istotnych informacji dla ucznia i jego rodziców, szkoły podstawowej, której uczeń staje się absolwentem oraz dla gimnazjum, czyli szkoły, będącej kolejnym etapem edukacyjnym, która będzie odpowiadała za jego dalszą edukację.