Zasady organizacji i przeprowadzania sprawdzianu i egzaminów regulują: m.in. - ustawa z 7 września 1991 roku o systemie oświaty ( art. 9a, 9c, 9d); - rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych ( Dz. U. z 2007r. Nr 83, poz. 562 z późn. zm.).

Z dniem 1 września 2009 r. weszła w życie nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2009 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz. U. Nr 83, poz. 562, z późn. zm.), zgodnie z którą od roku szkolnego 2009/2010 absolwent szkoły ponadgimnazjalnej przestępujący do egzaminu maturalnego ma prawo wybrać do 6 przedmiotów dodatkowych ( dotychczas mógł wybrać do 3 przedmiotów dodatkowych).

Egzamin gimnazjalny przeprowadzany jest w trzeciej klasie gimnazjum. Obejmuje on:

1) w części pierwszej – wiadomości i umiejętności z zakresu przedmiotów humanistycznych;
2) w części drugiej – wiadomości i umiejętności z zakresu przedmiotów matematyczno – przyrodniczych;
3)  w części trzeciej – wiadomości i umiejętności z zakresu języka obcego nowożytnego.

Egzamin jest obowiązkowy, co oznacza, że musi przystąpić do niego każdy uczeń kończący szkołę. Przystąpienie do egzaminu jest jednym z warunków ukończenia szkoły.

Z każdej części egzaminu gimnazjalnego można otrzymać maksymalnie 50 punktów. Wyniku egzaminu gimnazjalnego nie odnotowuje się na świadectwie szkolnym. Każdy gimnazjalista otrzymuje z okręgowej komisji egzaminacyjnej zaświadczenie o uzyskanych przez siebie wynikach. Uczeń lub jego rodzice odbierają to zaświadczenie w szkole.

W trzech kolejnych latach szkolnych wynik trzeciej części egzaminu gimnazjalnego nie będzie brany pod uwagę w trakcie rekrutacji do szkół ponadgimnazjalnych. Do punktacji obowiązującej w zasadach rekrutacji do szkół ponadgimnazjalnych będą brane, tak jak dotychczas, tylko wyniki uzyskane z dwóch pierwszych części  egzaminu.

Podstawowym źródłem wiedzy o sprawdzianie i egzaminie gimnazjalnym są  Informatory, których  adresatami są  przede wszystkim uczniowie. Tekst informatora dostępny jest na stronach internetowych Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i okręgowych komisji egzaminacyjnych.

Rozwiązany przez ucznia arkusz egzaminacyjny jest sprawdzany i oceniany przez przygotowanych i przeszkolonych egzaminatorów, wpisanych do ewidencji. Wynik sprawdzianu  i egzaminu gimnazjalnego to suma punktów uzyskanych za wykonanie zadań zamkniętych i otwartych. Wynik sprawdzianu i egzaminu gimnazjalnego ustala okręgowa komisja egzaminacyjna. Ustalony wynik jest ostateczny.

Wyniki sprawdzianu i egzaminów gromadzone w bazach danych przez kolejne lata stanowią cenny materiał empiryczny, przydatny do systematycznej ewaluacji najważniejszych kierunków zmian w edukacji. Pomagają one weryfikować programy nauczania, sprzyjają wprowadzaniu skuteczniejszych metod nauczania, a w efekcie mają wpływ na poprawę jakości kształcenia.